سبک‌های معماری و طراحی داخلی ایرانی (بخش اول)

سبکهای معماری ایرانی

معماری پیش از پارسی

این نوع از معماری پیش از کوچ آریاییان به ایران را شامل می‌شود که در روزگاران خود بسیار پیشرفته بوده است. ساختمان‌ها از کاه‌گل مزین به نقش تزیینی هندسی بارنگ‌های سفید، سیاه، قرمز، زرد ساخته می‌شده‌اند. در زیگورات چغازنبیل، تاق‌های تیزه دار به‌صورت آجرچینی هره دیده می‌شود. در برخی معابد از سر بز برای تزیین و شاید اعمال دینی استفاده‌شده است. این دوران شامل محوطه تاریخی زاغه، سیلک و ایلام می‌شود.

این شیوه از روزگار هخامنشیان تا حمله‌ی اسکندر به ایران ( از سده ششم پیش از میلاد تا سده چهارم) را در برمی‌گیرد. به دلیل گستره زمانی و مکانی بسیار، ویژگی‌های معماری و طراحی داخلی بسیار گسترده‌ای در این شیوه وجود دارد که به آن‌ها می‌پردازیم.

دوران شکوهمند پارس‌ها، از سال 605 پیش از میلاد با شروع فرمانروایی هوخشتر آغاز و با به حکومت رسیدن کوروش کبیر و داریوش به اوج خود رسید. گستره‌ی مکانی این حکومت از سرزمین‌های هندوستان و آسیای مرکزی تا کشورهای شمال آفریقا در کنار دریای سرخ و تمام بالکان تا داخل شبه‌جزیره یونان را دربر می‌گرفت. معماری اولیه این دوران مانند آنچه در تپه نوشیجان دیده می‌شود اتاق‌ها از گونه جناغی به روش ضربی دیده می‌شود. از مهم‌ترین بناهای دوران اولیه استودان‌ها هستند. این ساختمان‌ها دخمه‌ای هم چون برجی گرد بوده که برای مردگان استفاده می‌شده است. نساکش ها، مردگان را درون دخمه‌های بیرون از آبادی‌ها روی شبکه فلزی قرار داده تا جانوران گوشت آن‌ها را خورده و سپس استخوان‌ها را درون استودان قرار می‌داده‌اند.

آرایه در شیوه پارسی بسیار متنوع است. به‌طور مثال در دخمه‌های مادی، سرستون‌های شبیه سرستون‌های ایونی یونانی هستند، همانند آنچه در مقبره‌های صخره‌ای قیزقاپان دیده می‌شود. به‌علاوه استفاده از سرستون‌های کله‌گاوی، در گودی پشت آن‌ها، سرتیرها جای می‌گرفت و از رانش جلوگیری می‌نمود. آرامگاه زرتشت ترکیبی از معماری اورار تویی و مصری است. پله‌های ورودی، شکل زیگوراتی و درنهایت بام شیب‌دار از ویژگی‌های این مقبره است.

کاخ‌های این دوره درون باغ‌هایی با الگوی چهارقسمتی از محوطه‌های مستطیل شکل و درواقع چهارباغ تشکیل‌شده است که کاخ در این محوطه بر الگوی هندسی قرارگرفته است. در این بناها، درون‌گرایی به‌خوبی دیده می‌شود، بدین گونه که هر ساختمان دارای فضاهای خدماتی و راهرو بوده و به دیگر فضاها نیازی ندارد. حتی بر نگاره‌ها و نقشه‌های کنده‌شده بر روی سنگ‌ها، تصویر یک زن دیده نمی‌شود. چهره‌هایی که بر روی صورت خود نقاب‌دارند مرد هستند و پنام بسته‌اند. بخشی از اجزا نیارشی این ساختمان‌ها تیر و ستون بوده و از چوب در تیرپوش‌های تالار بهره‌گیری شده است. دیوارها ستبر و بر روی آن سنگ تراس آمود شده است و نمای درونی از کاشی لعاب‌دار است. ستون‌های تخت جمشید از بلندترین ستون‌های ساخته‌شده تا آن زمان و کاملاً ایرانی هستند. سرستون‌ها به‌صورت کله‌گاوی، کله شیری و کله عقابی حجاری‌شده و بر روی ستون‌ها پالار یا تیر اصلی و روی آن فرسب گذاشته می‌شد. بدنه‌ی ستون‌ها شیارهای عمودی و پایه‌ها بسیار بلند و کاملاً نازک هستند. در این تکنیک برای کاهش فاصله‌های بسیار زیاد و بین محور ستون‌ها، از سرستون‌هایی استفاده می‌شود که قسمت بالایی به‌صورت دوشاخه یا چند شاخه است. در این دوره کنده‌کاری‌های اسفنکس (مجموعه‌ی سر انسان، بدن شیر بالدار) نگهبان گنجینه‌های شاهی بر درگاه دروازه می‌باشند.

کاخ آپادانا از 110 اتاق و تالار و شش حیاط ایجادشده است. در حیاط میناکاری کف از آجر مفروش شده است و دیوارک‌هایی از آجر میناکاری و ستون‌های مرمر، با چوب‌بست ظریف و سبک بر روی آن سایبان مجللی از انواع پرده‌ها و پارچه‌های گران‌قیمت برای جلوگیری از حرارت آفتاب استفاده‌شده است. کاشی‌های زرنشان معرق منقوش و تصاویر نگهبانان و گل و … در این مجموعه نشان داده می‌شوند. به‌طورکلی در شیوه پارسی فضاها راست گونه، تالارهای ستون‌دار و کلاه‌ها وجود دارند. ساختمان‌ها روی سکو و به‌صورت درون‌گرا ساخته می‌شوند. فضاهای فرعی (همانند آشپزخانه) را با راه‌های پنهانی به فضاهای اصلی مرتبط و به دلیل گرمای زیاد از سایبان و آفتاب‌گیر استفاده می‌کردند. آسمانه‌ی فضاهای اصلی به‌صورت تخت با تیرریزی عمود بر هم و زیرزمین‌ها با آسمانه خمیده صورت می‌گرفته است. سنگ‌های پاکتراش و صیقلی در نماهای بیرونی و کاشی‌های لعاب‌دار در نماهای درونی استفاده می‌شود. پایه ستون‌ها بلند، بدنه‌ی لاغر با شیار عمودی و سرستون‌های با جزئیات بسیار و بارگذاری فرسب از مهم‌ترین خصلت‌های این شیوه هستند. درگاه‌ها و سرورها با زغره و پتکانه و تارمی پلکان‌ها نقش‌های برجسته و کنگره‌های زیبا آرایش‌شده‌اند.

شیوه پارتی

شیوه معماری پارتی

 این شیوه معماری پس از حمله‌ی اسکندر به ایران پدیدار شد و در دوره‌ی اشکانی، ساسانی، صدر اسلام و حتی در برخی از مکان‌ها تا سده سوم و چهارم هجری مورداستفاده قرار می‌گرفته است، از اصول مورداستفاده در این دوران استفاده از اصل جفت و پد جفت است، بدین‌صورت که در ساختمان‌های مانند مهرابه ها و کاخ‌های پذیرایی که نیاز بر معطوف ساختن دید انسان به یک نقطه بود، از جفت و آنجا که نیاز به تنوع احساسی می‌شد مانند خانه‌ها و کاخ‌ها از پد جفت استفاده می‌شد، مانند آنچه در کاخ سروستان می‌توان یافت.

در این دوران حتی در دوران حرکت اسکندر و جانشینان او معماری پارتی از معماری یونان تبعیت نکرد و یکی از مهم‌ترین دلایل آن ساختمایه مورداستفاده در یونان بود. در ایران سنگ فراوان یافت نمی‌شد و با اقلیم هم ناسازگار بود و از طرقی به دلیل قدرت کمتر ایران در زمان پارت نسبت به دوران پارسیان از مصالح بوم آورد استفاده و در این دوران شاهد استفاده از تاق و گنبد به تعداد زیاد و در اکثریت بناها و فضاها هستیم. در محوطه نسا که از دوران پارتی برجای‌مانده شاهد خانه مربع و تعدادی معبد هستیم و اتاق اصلی کاخ دارای چهارستون بزرگ چهار ترک و سقف تخت با دیوارهایی به رنگ سفید و قرمز که به‌طور افقی توسط نواری از صفحات کوچک سفالی و به‌طور عمودی با ردیف‌هایی از نیم ستون که در هر دیوار شش عدد از آن‌ها وجود داشت تقسیم‌بندی شده است و در تاغچه های میان ردیف‌های فوقانی شاهد تندیس‌هایی عظیم گلی هستیم.

نگاره‌ی برنزی که به اعتقاد برخی ساختمان اصلی تخت سلیمان را نشان می‌دهد که گواه خوبی برای نمایش جزییات معماری  و طراحی دوران پارتی است. مطابق این اثر ساختمان به شکل کلاوه  و ورودی در از چفد جناغی است. کنگره‌ها با جزییات زیاد و پنجره‌هایی که در بالا نقش هستند که در بناهای پارتی همانند آرامگاه امیر اسماعیل سامانی در بخارا دیده می‌شود و دیگر نقوش تزئینی که در بناهای پارتی به‌عنوان آرایه استفاده می‌شده‌اند و در این دوران به دلیل گسترش فنون تاق زنی شاهد شیوه‌های گوشه سازی همانند ترنبه و سکنج هستیم.

در کاخ پیشاپور تالاری با فرش کف موزاییک است که اصطلاحاً پیسه نامیده می‌شود بروی زمین نگاره‌های گوناگون با موزاییک‌های بزرگ ساخته‌شده و دارای گچ‌بری با نقوش گوناگون است که مادر تمام گچ‌بری‌ها و نقش‌های ایرانی دانسته می‌شود. ایوان مداین یا تاق کسری از مهم‌ترین بناهای این شیوه است که دو ویژگی بسیار مهم برای آن ذکرشده است. اول آن‌که در ایوان بزرگ میانی از تناسب طلایی استفاده‌شده است که طرح آن مستطیلی به‌اندازه 24 در 40 گز و آستانه آن تاق آهنگی با دهانه‌ی حدود 24 گز است. ویژگی دوم بهره‌گیری از ساختمایه معمولی یا خشتی است که توسط گچ یا گیرچارو سفید شده که بنا بر آن به اسپیددژ معروف شده است. درنهایت به‌طور خلاصه آنچه درباره‌ی این شیوه می‌توان گفت بناها دارای گوناگونی طرح و بهره‌گیری از اندام‌های گوناگون بوده و با توجه به کاربری بنا شاهد جفت و یا پد جفت سازی در بناها هستیم. با استفاده از میان سرا، بناها را درون‌گرا و با استفاده از انواع تاق  و گنبدها ساختمان‌ها را بلند و باعظمت کردند. انواع کنگره‌ها و کوردرها و گچ‌بری‌ها، خطوط شکسته و خمیده در این شیوه دیده می‌شود.

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of