سبک‌های معماری و طراحی داخلی ایرانی (بخش دوم)

شیوه خراسانی

معماری خراسانی

اولین شیوه معماری پس از ورود اسلام به ایران، شیوه‌ی خراسانی نام دارد که تا سده چهارم ادامه می‌یابد. در این دوران ایران دستخوش تحولات بسیار از حکومت امویان تا قیام ابومسلم و حکومت عباسیان، قیام یعقوب لیث صفاری در سیستان و حکومت سامانیان در بخشی از ماوراءالنهر به مرکزیت بخارا را شامل می‌شود. در این دوران با پذیرفتن اسلام، ساختمان‌ها مردم وارتر و ازلحاظ ارتفاعی کوتاه‌تر شدند و ساختمایه کلاً ایدری شد. برای نمونه مسجد جامع فهرج دیوارهای چینه‌ای از گل و تاریخانه دامغان با آجر ساخته شدند. از مهم‌ترین بناهای این دوران مساجد هستند. مساجد اولیه برگرفته از تهرنگ مسجد مرینه بود که ویژگی‌های سادگی در طراحی، پرهیز از بیهودگی، مردم‌داری و ساختمایه بوم آمد  داشت. لذا اصیل‌ترین و اولین مساجد ایرانی، مسجد جامع فهرج است که علاوه بر خصوصیات اعتقادات اسلامی، ویژگی‌های معماری پارتی را در خود جای‌داده است. این مسجد دارای شبستانی با سه دهانه است که دهانه‌ی میانی بزرگ‌تر از دو دهانه‌ی چپ و راست آن است، چفدها همگی خاکی و تاق‌ها ناری و گنبدی ساده با گوشه سازی ترنبه و تاقچه هایی با چفدهای شکنجی است.

از مهم‌ترین مساجدی که شروع ساخت آن در این دوران بوده است مسجد جامع اصفهان است. چنانچه گفته‌شده است این مسجد، گنجینه هنر ایران و یکی از افتخارات معماری این سرزمین است که نشانه‌های سیزده سده تحول در فرهنگ اسلامی ایران را در خود جای‌داده و بر روی آثار صدر اسلام و پیش از اسلام، بنیاد شده است. طرح اصلی شبستان ستون‌دار با محرابی دارای گچ‌برهای ناب و بی‌همتا که در زیر کف شبستان جنوبی مسجد یافت شده است. در سال 226 هجری مسجد کهن ویران و بر ویرانه‌های آن مسجد بزرگ‌تر با شبستان ستون‌دار و میانسرایی در شبستان‌های پیرامون آن ساخته‌شده که در زمان خود بزرگ‌ترین حوزه‌ی علمی شهر با کتاب‌های علمی بسیار زیاد بوده که در زمان‌های بعد تکمیل‌شده است.

شیوه رازی

معماری رازی

 در این شیوه معماری نغز کاری شیوه پارسی، شکوه پارتی و ریزه‌کاری شیوه خراسانی باهم پدیدار می‌شود. این شیوه از زمان آل زیار شروع و در زمان‌های آل‌بویه، سلجوقیان، اتابکان و خوارزمشاهیان ادامه پیدا می‌کند. شروع این شیوه در برخی بناهای اواخر شیوه‌های خراسانی دیده می‌شوند همانند گور امیر اسماعیل سامانی. احداث ساختمان‌هایی با کارکردهای جدید و گوناگون مانند آرامگاه‌های برجی و میل‌ها از خصوصیات این شیوه می‌باشند. مساجد این دوره از حالت شبستانی ستون‌دار به چهار ایوانی با یک گنبد خانه تبدیل می‌گردد. انواع تاق‌های چهار بخش، کاربندی، کلنبو، چهار ترک به‌جای تاق ساده آهنگ و انواع گنبدهای رک، نار، ترک‌دار، خاگی یا جفد مازه دار در این سبک دیده می‌شود. چنان چه نمونه کامل گنبد ترکین، با تویزه در گنبد نظام الملک مسجد جامع اصفهان دیده می‌شود.

ساختمایه ساختمان‌های رازی از بنیاد مرغوب و با اجراهایی کوچک و بزرگ و نازک و ستبر نمای آن را می‌آراستند. یکی از مهم‌ترین ساختمایه های دوران رازی شیوه‌ی آجر پیش‌بر است. بدین گونه که سفال لعاب‌دار یا بی‌لعاب به‌کاررفته است. از مهم‌ترین آرایه‌ها در این شیوه گونه‌های نگاره با خطوط شکسته و مستقیم و گره‌سازی با آجر و کای (گره‌سازی در هم) که معقلی نامیده می‌شود و کاشی به‌صورت نگین و ساده در میان آجرچینی به کار می‌رود استفاده می‌شود. گچ‌بری در این شیوه، به‌صورت های گوناگون گچ‌بری شیر شکری یا برجستگی کم، گچ‌بری برجسته با برجستگی بیشتر، گچ‌بری زیره با برجستگی بیشتر بدون ساییدگی گوشه‌ها، گچ‌بری برهشته با برجستگی زیاد و گچ تراش استفاده می‌شده است. تاق پتکانه، گونه‌های مختلف کاربندی همانند گونه اختری شانزده مسجد جامع اردستان در این دوره یافت می‌شود. برخلاف شیوه‌ی خراسانی، بناها در این شیوه ارتفاع بلندی می‌یابند و ریزه‌کاری در انجام آن به‌خصوص در اجرای آجرکاری افزایش می‌یابند.

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of