سبک‌های معماری و طراحی داخلی ایرانی (بخش سوم)

معماری ایرانی

شیوه آذری

سبک معماری آذری

دومین شیوه برخاسته از آذربایجان شیوه آذری است. پس از تاخت‌وتاز خونین مغولان بسیاری از معماران و هنرمندان به فرمانروایان بومی سرزمین‌های جنوبی که از چنگال درندگان در امان مانده بودند پناه بردند و شیوه رازی و شمالی را با شیوه‌های جنوبی درهم‌آمیخته شیوه‌های جدیدی را بنیان نهادند. هنگامی‌که ایلخانیان، نیاز به بازسازی ویرانی‌های نیاکانشان و نیاز به کاخ، خانه و گرمابه و … دست یافتند، معماران را سرزمین‌های جنوبی به دربار فراخواندند و شیوه‌ی نوین آذری را در پایتخت به اجرا درآوردند. شیوه‌ی آذری دارای دو دوره است، دوره نخست از زمان هولاگو با پایتختی مراغه و دوره‌ی دوم از زمان تیمور یا پایتختی سمرقند. شکوه دوره‌ی آذری در دوره دوم است که شاهد معماران بزرگی چون قوام الدین شیرازی و پسرش غیاث‌الدین و زین‌العابدین شیرازی هستیم. به دلیل نیاز به ساخت ساختمان‌های گوناگون در زمان کم، معماران به پیمون بندی و بهره‌گیری از عناصر یکسان هم چون کاربندی روی آوردند. بهره‌گیری از هندسه در طراحی معماری و ایجاد بیشترین گوناگونی طرح در ایجاد نهار ( بیرون‌زدگی در کالبد) و نخیر (تورفتگی در کالبد) در این شیوه نمود بسیار دارد. ابعاد ساختمان‌ها در این شیوه بسیار بزرگ شد و بناهایی چون گنبد سلطانیه و مسجد علی شاه در تبریز را ایجاد نمود.

مساجد و مدرسه‌ها با انواع نقشه بامیان سرای چهار ایوانی و آرامگاه‌هایی هم چون ارسن شاه زنده سمرقند برونگرا و بیشتر چهارگوشه با گنبد دو پوسته گسسته ناری ساخته شدند. چفد کلیل آذری، پنج اوهفت، شبدری تند و کند و گنبد سبویی از ویژگی‌های ساختاری بناها به این شیوه هستند. برای ساخت گسسته در این شیوه از خشخاشی روی آهیانه گنبد استفاده می‌کردند و سپس روی آن گنبد را سوار می‌کردند پایه گنبد به دو گونه گریوو یا اربابه ساخته می‌شد همانند گنبد مسجد گوهرشاد مشهد، البته گنبدهای دو پیوسته همانند آنچه در آرامگاه سید رکن‌الدین یزد مشاهده می‌کنم هم در این شیوه استفاده می‌شد. تاق آهن، تاق کلنبو، تاق و تویزه به روش گجاوه و خوانچه پوش و کاربندی از دیگر شیوه‌های پوشش آسمانه هستند. در این دوره ابتدا ساختمان با خشت، آجر، سنگ لاشه یا کلنگی به گونه‌ی زبره سفت‌کاری می‌شود و سپس آمود یا با گوسته ای از آجر، گره‌سازی آجری و گل‌انداز و رگچین و یابا گچ، اندود و نقاشی و یا گره‌سازی آجری، کاشی و گره‌سازی درهم می‌شد. کم‌کم از کاربرد آجر کاسته و جای آن را کاشی و سفال نگارین یا نگاره برجسته (مهری) می‌گیرد. کاشی معرق از شیوه‌های پرکاربرد این دوره برای آمود است که در دوره‌ی دوم بهره‌گیری از کاشی هفت‌رنگ و کاشی خشتی در ساختمان‌ها باب می‌شود.

شیوه اصفهانی

خاستگاه این شیوه، آذربایجان است، ولی در اصفهان رشد کرد و بهترین ساختمان‌های آن در این شهر است. شیوه اصفهان دربرگیرنده‌ی دوران صفوی، افشاری،قاجاری و …. است که کمی پیش از روی کار آمدن صفویان از زمان قره قویونولوها آغاز، در پایان روزگار محمدشاه قاجار دوره نخست آن به پایان می‌رسد. دوره‌ی دوم، زمان پسرفت این شیوه در زمان افشاریان آغاز و در زمان زندیان ادامه می‌یابد. اما پسرفت کامل از زمان محمدشاه آغاز می‌گردد که باوجود انحطاط زیاد در تهران و شهرهای اطراف آن، ساختمان‌های ارزشمندی به‌ویژه خانه‌های مسکونی در شهرهای دور از تهران ایجاد شد که به گفته‌ی محققان بهترین فضاسازی در خانه‌ها در دوران قاجار اتفاق افتاده است.

پس از هرج‌ومرج اواخر دوره‌ی تیموری و به فرمانروایی رسیدن اسماعیل پسر طهماسب پایتخت شهر قزوین قرار گرفت، سپس شاه‌عباس که در سال 995 به تخت پادشاهی رسید پایتخت حکومت صفوی را به اصفهان منتقل کرد و این اتفاق نقطه‌ی آغاز پیشرفت شیوه‌ی اصفهان می‌باشد. پس از صفویه نادرشاه افشار به تخت سلطنت نشست که بیشتر عمر خود را مشغول کشورگشایی و جنگ بود و سپس کریم‌خان شیراز را به پایتختی برگزیدند که امروزه شاهد بناهای باشکوهی از این دوران همانند مدرسه‌ی خان هستیم. پس از زندیه و شروع سلطنت قاجار، پایتخت به تهران منتقل شد، لیکن به دلیل بی‌کفایتی پادشاهان قاجار و تضعیف حکمت شیوه‌ی اصفهان نیز رو به  انحطاط رفت تا در دوران معاصر، معماری و هنر فاصله‌ی زیادی بافرهنگ و تاریخ ایرانی یافت.

برخلاف شیوه‌ی آذری، شیوه‌های اصفهان، هندسه‌ی ساده و شکل‌ها و خط‌های شکسته دارد و طرح‌ها ساده و بیشتر فضاها چهار پهلو یا مستطیل شکل هستند. ساخت گوشه‌های پخ از این شیوه در ساختمان‌ها رایج می‌شود و از نخیر و نهاز کمتر استفاده می‌شود. پیمون بندی در اندام‌ها و اندازه‌های یکسان در ساختمان‌ها استفاده می‌شود. تمام گونه‌های تاق‌ها، چفدها و گنبدها به‌خصوص گنبدهای گسسته میان‌تهی در این شیوه استفاده می‌گردد. در این شیوه کیفیت به دلیل سرعت‌بالای ساخت پایین آمده و ساختمایه ها را دگرگون کرده‌اند. به‌طور مثال در دوره‌ی رازی آجرنما را با زبره به چه صورت هشت و گیر اجرا می‌کردند ولی در شیوه‌های اصفهان ابتدا زیر انجام می‌شد و سپس نما به‌صورت آجر آبساب یا آجر تراش استفاده می‌گردد. برای نماسازی ساختمان‌ها بیشتر از کاشی هفت‌رنگ و از زمان قاجار به ملات گچ استفاده می‌کردند و آجر و چوب را به‌صورت قواری بری به کار می‌بردند.

رنگ‌های لاجوردی، سرمه‌ای، ماستی و آسمانی، رنگ زرد (که از زمان قاجار فام آن تغییر می‌کند)، قهوه‌ای و حنایی، قرمز، ارغوانی، زرشکی، سرخابی، سیاه‌وسفید طیف رنگ‌هایی هستند که بیشترین استفاده را در این شیوه دارند. هرچند از قاجار رنگ صورتی نیز به فضا اضافه شد.

در این دوره شاهد ساخت شاهکارهای معماری و مهندسی هم چون پل خواجو هستیم که نه‌تنها پلی میان دو سوی رودخانه است، منظری برای ایستادن و تماشا کردن و سدی برای جمع‌آوری  و نگهداری آب است. دوران صفویه شاهد پیشرفت بسیار کشور و درنتیجه بناهایی با کاربرد متنوع ازجمله کاخ‌ها، چهارباغ‌ها، کوشک‌ها، مساجد، حمام‌ها، کاروانسراها، مدارس، پل‌ها و … هستیم. در دوره‌ی دوم شیوه اصفهانی، با آغاز روابط فرهنگی ایران با غرب، متأسفانه ایرانیان در برابر فرهنگ و تمدن غربی دچار خودباختگی شدند که این امر در معماری بسیار نمایان شد. به‌طور مثال چفد پردالی و دسته زنبیلی که نیم‌دایره بودند  و ناپایداری در  ایستایی داشته از غرب الهام گرفت شد و در بناهای بسیاری استفاده شد. پنام هایی مانند گنبد دوپوسته، کاربندی‌ها، کانه سازی‌های روی بام، صندوقچه چینی در دیوار و بام و … و تابش بندهای نمای ساختمان‌ها که به دلیل اقلیم نامناسب ایران جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب و گرمای هوا استفاده می‌شدند، در این دوران حذف شدند.

برترین فضای باقی‌مانده از شیوه‌ی اصفهان میدان نقش‌جهان و بناهای موجود در آن شامل مسجد جامع شاه‌عباسی، مسجد شیخ لطف اله، عالی‌قاپو، سردر قیصریه، بازار و دیگر بناهای مرتبط با آن است. خود میدان جای بازی چوگان بوده که هنوز میل‌های سنگی آن دیده می‌شود از  زیباترین شگفتی‌های بناهای میدان چرخش از ورودی به سمت قبله در مسجد شیخ لطف اله و مسجد جامع شاه‌عباسی است که معمار (استاد علی‌اکبر اصفهانی) به زیباترین شیوه‌ی ممکن این عمل را انجام داده است. در این دوره نیز به دلیل حرام بودن تصویرگری تصاویر روی کاشی‌کاری‌های مساجد نگاره‌های اسلیمی، ترنج کنگری و ترنج در هم هستند و نیز خوشنویسی بسیار زیبایی اثر علیرضا عباسی بر روی کاشی در این بناها دیده می‌شود. زیر سر در قیصریه و عالی‌قاپو و دیگر کاخ‌های باقی‌مانده شاهد پرده‌های نقاشی بزم و رزم هستیم که بسیاری از آنان امروز مرمت و بازسازی‌شده‌اند.

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
Notify of